İşten çıkarılan pek çok işçi, işverenin fesih işlemini “haklı” mı yoksa “haksız” mı yaptığını tam olarak bilemiyor ve bu belirsizlik yüzünden hangi tazminat haklarına sahip olduğunu değerlendiremiyor. Bu yazıda haksız fesih kavramını, işçinin bu durumda talep edebileceği tazminatları ve dikkat edilmesi gereken noktaları anlatacağım.
Haksız Fesih Nedir?
İş hukukunda fesih, “haklı fesih” ve “geçerli fesih” olmak üzere ikiye ayrılır; bu iki kavramın dışında kalan, herhangi bir haklı ya da geçerli sebebe dayanmayan fesihler ise haksız fesih olarak nitelendirilir.
- Haklı fesih: İşçinin veya işverenin, karşı tarafın ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı, sağlık sebepleri, zorlayıcı sebepler gibi kanunda sayılan ağır sebeplerle iş sözleşmesini derhal ve tazminatsız feshetmesidir.
- Geçerli fesih: İş güvencesi kapsamındaki işçinin, işletme, işyeri, işin gerekleri veya işçinin yetersizliği/davranışları nedeniyle makul bir gerekçeyle işten çıkarılmasıdır.
- Haksız fesih: Yukarıdaki sebeplerin hiçbirine dayanmayan, keyfi ya da dayanaksız fesihlerdir.
Haksız Fesihte İşçinin Hakları Nelerdir?
Haksız fesihle karşılaşan işçinin hangi haklara sahip olacağı, işçinin iş güvencesi kapsamında olup olmadığına göre değişir.
1. İş Güvencesi Kapsamındaki İşçiler
En az 30 işçi çalıştıran işyerinde, en az 6 aylık kıdemi bulunan belirsiz süreli sözleşmeli işçiler iş güvencesi kapsamındadır. Bu işçiler, haksız/geçersiz fesih halinde işe iade davası açabilir. İşe iade davasını ayrı bir yazımızda detaylı olarak ele aldık.
2. İş Güvencesi Kapsamı Dışındaki İşçiler
İş güvencesi kapsamına girmeyen işçiler işe iade talep edemez, ancak aşağıdaki tazminat haklarını talep edebilirler:
Kıdem Tazminatı
İşçinin en az 1 yıllık kıdemi bulunması ve feshin kanunda sayılan kıdem tazminatına hak kazandıran sebeplerden biriyle gerçekleşmesi halinde, her tam yıl için 30 günlük brüt ücreti tutarında kıdem tazminatına hak kazanır.
İhbar Tazminatı
İşveren, belirsiz süreli iş sözleşmesini feshederken işçinin kıdemine göre kanunda öngörülen bildirim (ihbar) süresine uymak zorundadır. Bu süreye uyulmadan yapılan fesihlerde işveren, işçiye bildirim süresine denk gelen ücret tutarında ihbar tazminatı ödemek zorundadır.
Kötü Niyet Tazminatı
İş güvencesi kapsamı dışında kalan işçinin, sendikal faaliyet, şikayet hakkını kullanma gibi kötü niyetli bir sebeple işten çıkarıldığını ispatlaması halinde, ihbar süresinin 3 katı tutarında kötü niyet tazminatına hak kazanabileceği Yargıtay kararlarıyla da kabul edilmektedir.
Fesih Bildiriminin Şekli Neden Önemlidir?
İşverenin fesih bildirimini yazılı olarak yapması ve varsa fesih sebebini açıkça belirtmesi gerekir. Sözlü yapılan veya sebep gösterilmeyen fesihler, işçi lehine güçlü bir delil niteliği taşır ve haksız fesih iddiasını destekler.
İşçi Kendisi İstifa Ederse Tazminat Alabilir mi?
Kural olarak istifa eden işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanamaz. Ancak işçinin istifası, aslında işverenin haklı bir sebep sunmadan istifaya zorlaması ya da ücretlerin ödenmemesi, mobbing, sağlık sorunları gibi haklı bir nedene dayanması halinde, işçi “haklı fesih” hükümlerinden yararlanarak kıdem tazminatı talep edebilir. Bu noktada işçinin istifa dilekçesinin içeriği ve gerçek fesih sebebinin ispatı büyük önem taşır.
Dava Öncesi Arabuluculuk Zorunlu mu?
Evet. İşçilik alacakları ve tazminatlarına ilişkin taleplerde, dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamazsa, düzenlenen son tutanakla birlikte İş Mahkemesi’nde dava açılabilir.
Zamanaşımı Süresi Ne Kadardır?
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve diğer işçilik alacaklarında zamanaşımı süresi, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren 5 yıldır. Bu süre içinde talepte bulunulmaması halinde alacak zamanaşımına uğrar.
Haksız fesihle karşılaşan bir işçinin hangi haklara sahip olduğu; kıdemi, işyerindeki işçi sayısı ve feshin gerçek sebebi gibi pek çok faktöre göre değişkenlik gösterir. Bu nedenle işten çıkarılma durumuyla karşılaştığınızda, elinizdeki belgeleri (fesih bildirimi, bordrolar, yazışmalar) saklamanızı ve haklarınızın doğru tespiti için vakit kaybetmeden bir avukata danışmanızı önemle tavsiye ederim.